De psychologie van de missen

In de Corona-crisis spelen politiek en media op het toetsenbord van de angst – hun methodes doen denken aan die van de oorlogspropaganda.

Een commentaar van Hans Springstein.

Opmerking bij het Rubikon-artikel: De volgende tekst verscheen voor het eerst in „Rubikon – Magazin für die kritische Masse“, in wiens adviesraad Daniele Ganser en Rainer Mausfeld o.a. actief zijn. Aangezien de publicatie onder een vrije licentie (Creative Commons) plaatsvond, neemt KenFM deze tekst over voor secundair gebruik en wijst er expliciet op dat het Rubicon ook afhankelijk is van donaties en ondersteuning nodig heeft. We hebben veel alternatieve media nodig!

„Maken we op dit moment een groot sociaal experiment mee om te zien hoe mensen luisteren naar instructies van bovenaf“, vroeg een buitenlandse journalist me onlangs. Ik vertelde haar dat ik dat niet wist, maar dat ik me dat al had afgevraagd. Het deed me denken aan de vragen die ik onlangs heb opgeschreven. Op zoek naar antwoorden bladerde ik door boeken die bestaan over vragen van de massapsychologie en massacommunicatie, en over propaganda en manipulatie. Daarin vond ik veel modelbeschrijvingen van de processen die op dit moment plaatsvinden of in gang zijn gezet in de Corona-crisis. Alleen de oorzaak lijkt nieuw te zijn: het virus Sars-Cov 2 en de ziekte Covid-19, die naar verluidt de oorzaak is, maar de politieke en sociale mechanismen in de veroorzaakte crisis zijn dat niet.

Veel hoeft niet gezegd of geherformuleerd te worden. We hoeven alleen maar te bedenken dat er al over is nagedacht, gezegd, geschreven en getoond. Het moet uit de vergetelheid en de informatiestroom worden gehaald.

Een aantal van de bevindingen heeft met name betrekking op de oorlogspropaganda, maar ze gelden ook daarbuiten. Ze kunnen helpen om te begrijpen wat er op dit moment gebeurt – en ondertussen is er al een „oorlog tegen het virus“ uitgeroepen.

Daarom volgen er een aantal offertes. Deze zijn niet bedoeld om te „reciteren“, maar om te laten zien met welke patronen we ook te maken hebben in de „Corona-crisis“. Ze kunnen ons helpen om juist deze patronen en de gebruikte mechanismen beter te herkennen.

De kracht van de angst

De perceptie- en cognitieonderzoeker Rainer Mausfeld beschreef hoe angst wordt opgewekt door de propagandistische generatie van een vermeende dreiging:

(„Het) doel van het verbergen van de eigen doelen en bedoelingen wordt gediend door het genereren van angst door de propagandistische verklaring van een groot gevaar X, die de bevolking resoluut moet tegengaan door middel van een „strijd tegen X“. Een dergelijke propagandistische waarschuwing begeleidt de staatsapparaten met „de huidige allesoverheersende belofte van bescherming tegen terrorisme en allerlei soorten kwaad“. X kan zo’n beetje alles zijn wat op de een of andere manier effectief kan worden gebruikt om angst te genereren. Dus X kan staan voor „communisme“, voor migranten, „sociale parasieten“, terrorisme, nepnieuws en desinformatie, rechts populisme, islamisme of wat dan ook. Door de propagandistische proclamatie van een „strijd tegen X“ kunnen in „kapitalistische democratieën“ verschillende door de machtscentra gewenste doelen tegelijkertijd worden bereikt: Enerzijds wordt de grondstof „angst“ geproduceerd die bruikbaar is voor machtsdoeleinden, anderzijds kan de aandacht zeer effectief worden gericht op afleidingsmanoeuvres, en ten slotte kunnen onder het mom van een strijd tegen X democratische structuren worden ontmanteld en autoritaire structuren worden opgezet op alle niveaus van de uitvoerende en wetgevende takken“ (1).

De overheid in de schaduw

Edward Bernays, neef van Sigmund Freud, wordt beschouwd als de „vader van de public relations“. In zijn klassieker „Propaganda“ uit 1928 beschreef hij hoe dit – vandaag de dag onder het nieuwe label „Public Relations“ – precies werkt. Volgens Bernays omvat dit ook het volgende:

„De bewuste en doelgerichte manipulatie van het gedrag en de houding van de massa is een essentieel onderdeel van democratische samenlevingen. Organisaties die in het geheim werken, beheersen de sociale processen. Zij zijn de eigenlijke regeringen in ons land.

We worden geregeerd door mensen waarvan we de namen nooit gehoord hebben. Ze beïnvloeden onze meningen, onze smaak, onze gedachten. Maar dat is niet verwonderlijk, deze gang van zaken is slechts een logisch gevolg van de structuur van onze democratie: als veel mensen zo soepel mogelijk willen samenleven in een samenleving, zijn dergelijke sturingsprocessen onvermijdelijk.

De onzichtbare heersers kennen elkaar meestal ook niet bij naam. De leden van het schaduwkabinet besturen ons dankzij hun aangeboren leiderschapskwaliteiten, hun vermogen om de broodnodige impulsen te geven aan de samenleving en vanwege de sleutelposities die zij in de samenleving innemen. Of we het nu leuk vinden of niet, feit is dat we in bijna alle aspecten van het dagelijks leven, of het nu in het bedrijfsleven of in de politiek is, ons sociaal gedrag of onze ethische houding, afhankelijk zijn van een … relatief kleine groep mensen die de mentale processen en de sociale dynamiek van de massa’s begrijpen. Ze sturen de publieke opinie, versterken oude maatschappelijke krachten en denken na over nieuwe manieren om de wereld samen te houden en te leiden“ (2).

Bernays heeft zowel de Amerikaanse overheid als de tabaksindustrie geadviseerd, die ooit net zo machtig was als de farmaceutische industrie vandaag de dag. In zijn boek schreef hij ook

„Systematisch onderzoek naar de psychologie van de massa heeft aangetoond hoe effectief de samenleving kan worden bestuurd wanneer de verborgen heersers erin slagen om individuen in hun groepsverband te bereiken en hun motieven te manipuleren. Trotter en Le Bon hebben hiervoor de wetenschappelijke basis gelegd. Graham Wallas, Walter Lippmann en anderen hebben in verder onderzoek ontdekt dat het groepsbewustzijn wezenlijk verschilt in zijn psychologische kenmerken van die van het individu. Het handelen van het individu in de groep wordt bepaald door gevoelens en motieven die niet te verklaren zijn door de benaderingen van de individuele psychologie. Maar als we weten wat en hoe de massapsychologie wordt bewogen – zou het dan niet mogelijk moeten zijn om het ongemerkt te sturen en te controleren volgens onze wil?

Zoals het gebruik van propaganda in de afgelopen tijd heeft bewezen, is dit tot op zekere hoogte en binnen bepaalde grenzen ook daadwerkelijk mogelijk. De psychologie van de massa’s is echter verre van een exacte wetenschap, en het geheim van wat het menselijk gedrag drijft is verre van in detail te ontcijferen. Maar theorie en praktijk kunnen nu ten minste in die mate met elkaar in overeenstemming worden gebracht dat we in bepaalde situaties vrij voorspelbare veranderingen in de publieke opinie teweeg kunnen brengen door de toepassing van bepaalde technieken; op een vergelijkbare manier als een automobilist het gaspedaal gebruikt om de snelheid van een auto te regelen“ (3).

De controle van de adviezen

Een van de klassiekers op het gebied van publieke opinie en manipulatie is Walter Lippmann, genoemd door Bernays. In 1922 publiceerde hij het boek „Die öffentliche Meinung“. Hoe het wordt gemaakt en gemanipuleerd“. De mediawetenschapper Michael Meyen zei:

„Lippmann zegt hoe we worden gecontroleerd. Het is relevanter dan ooit.

De Amerikaans-Amerikaanse journalist putte vooral uit de ervaringen van de Eerste Wereldoorlog en benadrukte vooral het effect van de beelden. Uit Lippmanns boek, dat in 2018 nieuw in het Duits is verschenen, zijn ook enkele samenvattende citaten te vinden:

„We hebben geleerd om dit propaganda te noemen. Een groep mensen die het publiek ongehinderd de toegang tot de evenementen kan ontzeggen, regelt het nieuws om hun doel te dienen. (…)

Zonder een bepaalde vorm van censuur is propaganda in strikte zin niet mogelijk. Om propaganda te kunnen voeren, moet een bepaalde barrière worden opgeworpen tussen het publiek en het evenement. De toegang tot de echte omgeving moet worden beperkt voordat iemand een pseudo-omgeving kan creëren die hij verstandig of wenselijk acht. Want terwijl mensen die direct toegang hebben, verkeerd kunnen begrijpen wat ze zien, kan niemand anders bepalen hoe ze verkeerd moeten begrijpen, tenzij iemand kan bepalen waar ze moeten kijken en wat ze moeten zien. Militaire censuur is de eenvoudigste vorm van deze barrière, maar zeker niet de belangrijkste, omdat je weet dat ze bestaat en je het er dus op de een of andere manier mee eens of oneens kunt zijn. (…)

Terwijl censuur en geheimhouding veel informatie aan de bron onderscheppen, bereikt een veel groter aantal feiten het publiek helemaal niet, of slechts zeer langzaam. (…)

In de eerste plaats is het nieuws … niet de spiegel van de sociale omstandigheden, maar het verslag van aspecten die zich hebben opgedrongen. (…)

Om te bepalen welke feiten en indrukken gerapporteerd moeten worden, is een onderscheidend vermogen nodig. Elke georganiseerde groep is er dan ook voortdurend van overtuigd dat men het uitzoeken van de feiten niet kan overlaten aan de verslaggever, of men nu publiciteit wil bereiken of voorkomen. Het is daarom veiliger om een persagent in dienst te nemen die tussen de betreffende groep en de kranten staat. (…)

Aangezien de feiten van de meeste grote nieuwskwesties echter niet gemakkelijk te presenteren zijn en vooral niet voor de hand liggend zijn, maar onderworpen zijn aan selectie en subjectieve meningen, is het niet meer dan normaal dat men een eigen selectie van feiten wil maken voor publicatie. Dit is precies wat de Publiciteitsmens doet. En zo bespaart hij de verslaggever zeker een hoop moeite door hem een duidelijk beeld te geven van de situatie die de krantenman anders misschien niet zou kunnen achterhalen. Hieruit volgt echter dat de Publiciteitsmens het publieke imago van de verslaggever voorbereidt. Hij is zowel censor als propagandistisch tegelijk en is alleen verantwoordelijk voor zijn broodwinners. Hij is echter alleen verantwoordelijk voor de hele waarheid voor zover die samenvalt met de belangen van zijn werkgevers“ (4).

De methoden van manipulatie

De cultuurwetenschapper Douglas Rushkoff is een van de nieuwere experts op dit gebied en heeft in het boek „The Attack on the Psyche“ beschreven hoe we voortdurend worden gemanipuleerd. Hij laat vooral zien hoe reclame werkt en welke methoden daarvoor worden gebruikt.

Dit kan echter ook worden toegepast op de politieke sfeer, zoals de voormalige reclamemanager Bernays tientallen jaren eerder heeft laten zien. Rushkoff heeft naar eigen zeggen „nauwkeurig onderzocht hoe marketingdeskundigen, politici, religieuze leiders en allerlei manipulatieve krachten onze beslissingen in het dagelijks leven beïnvloeden“:

„De bliksemveranderingen die we de afgelopen decennia hebben ondergaan – van het naoorlogse economische wonder tot het ruimtetijdperk en het computertijdperk – hebben onze manipulatoren ruimschoots de gelegenheid gegeven om hun arsenalen bij te werken en te upgraden. Ook al biedt een nieuwe technologie als het internet ons de mogelijkheid om het nieuwe medialandschap voor ons te gebruiken in naam van de gemeenschap of onze verantwoordelijkheid als burger, het wordt al snel een welkome bron voor direct marketing experts, marktonderzoekers en traditionele adverteerders.

Het ergste is dat de versnelling van de wapenwedloop tussen ons en onze manipulatoren de fundamenten van de democratische samenleving ondermijnt. (…)

Dit is geen samenzwering tegen ons, maar gewoon een uit de hand gelopen wetenschap. (…)

Maar al te vaak worden de beslissingen die we als individu of als maatschappij nemen, gestuurd door mensen die niet noodzakelijkerwijs ons welzijn voor ogen hebben. Om ons te beïnvloeden, beperken ze ons vermogen om rationele oordelen te vellen door een beroep te doen op diepere, onopgeloste en ongerelateerde lagen van problemen.

Slimme mensen die ons beïnvloeden kunnen ons kritisch oordeel opzij zetten en ons dwingen te handelen zoals zij dat willen door de onbewuste processen te begrijpen waarmee we beslissen wat we kopen, waar we gaan eten, wie we respecteren en hoe we ons voelen. Ze nemen onze eigen rationele, morele of emotionele beslissingsbevoegdheid weg. We reageren automatisch, onbewust en vaak alsof we onszelf willen ontmaagden. Hoe minder tevreden we zijn met onze beslissingen, hoe makkelijker we kunnen manipuleren. (…)

Bijna alle zachte dwangtechnieken die ik heb bestudeerd maken gebruik van het ene of het andere gezonde psychologische of sociale gedrag. (…)

We leven in de eindtijd van de propaganda en dus in een cultuur waar zoveel gezag wordt uitgeoefend – we programmeren zoveel! – dat het al pathologische symptomen begint te vertonen.

Degenen onder ons die door zachte dwang tot onderwerping zijn gedreven, beschouwen ons allemaal als machteloos, passief en depressief; ze geven zich vaak over aan meditatie. Degenen die zich hebben toegelegd op het verzet tegen de autoriteiten worden steeds wantrouwiger en kritischer. Wij geloven dat ‚zij‘ daadwerkelijk bestaan en hebben zich tegen ons geallieerd. Ze zijn onze vijand geworden.

Maar dat zijn ze niet. Als een van de mensen die zijn betaald om nieuwe strategieën voor manipulatie te bedenken, kan ik u verzekeren: ze zijn gewoon ons“ (5).

Albrecht Müller, publicist en redacteur van NachDenkSeiten, heeft zich meerdere malen uitgesproken over de mechanismen van opinievorming en manipulatie, waarbij hij deze aan het licht bracht en waarschuwde voor de gevolgen ervan. De voormalige invloedrijke SPD-politicus weet waar hij het over heeft, want hij heeft deze methoden zelf meermaals gebruikt, zoals hij toegeeft. En dit is de titel van zijn laatste boek:

„Geloof weinig – Vraag alles – Denk voor jezelf. Hoe je door middel van manipulaties kunt zien.“ In zijn boek somt Müller de methoden van manipulatie op en geeft hij voorbeelden.

Deze omvatten:

– taalvoorschriften;

– gebruik van evaluatietermen;

– het vertellen van ingekorte verhalen;

– verhulling;

– Herhalend;

– Overdrijving;

– het verzenden van een bericht via verschillende kanalen;

– een mening in een openbaar forum wordt gedeeld door meerdere personen;

– „wipwerking“: om de andere kant er slecht uit te laten zien, om jezelf er beter uit te laten zien;

– het maken van meningen met peilingen;

– zeg B en bedoel A;

– talrijke insinuaties maken halve waarheden tot de waarheid; deskundige adviezen;

– het verbinden van namen met veroordelende termen;

– gericht gebruik van emotie;

– gebruik en enscenering van conflicten.

In het begin merkt hij op wat ook in de Corona-crisis geldt:

„Als een grote meerderheid niet meer voor zichzelf denkt, dan is de publieke opinie controleerbaar en daarmee de daaruit voortvloeiende politieke besluiten. De winnaars zijn degenen die het stuurwiel in handen hebben om hun mening te geven. (…) Geen van de belangrijke beslissingen van de afgelopen jaren en decennia zijn genomen zonder de invloed van massale propaganda. … Propaganda is altijd beslissend geweest en heeft ook bepaald wat en hoe iets gebeurt. Daarom kan men niet echt spreken van een levende democratie. Het is aan het einde van de rit dat niet de zogenaamde soevereine, maar de opinieleiders de gang van zaken bepalen“ (6).

Het Arsenaal van de Propaganda

De Belgische historicus Anne Morelli beschreef in 2004 in een boek „The Principles of War Propaganda“. Een blik op het geheel laat ook parallellen zien met de gebeurtenissen en processen in de „Corona-crisis“.

Morelli vatte samen wat de Britse politicus en vredesactivist Lord Arthur Ponsonby beschreef in zijn boek „Falsehood in Wartime“, gepubliceerd in 1928. Daarin toonde hij, mede op basis van de ervaring van de Eerste Wereldoorlog, de structurele elementen van leugens en vervalsingen waarmee oorlogen gerechtvaardigd zijn.

De historicus heeft deze door Ponsonby beschreven principes in tien punten samengevat:

1. Eén: We willen geen oorlog.

2. Twee: Het vijandelijke kamp is alleen verantwoordelijk voor de oorlog.

3. De vijand heeft demonische kenmerken.

4. We vechten voor een goed doel, niet voor egoïstische doeleinden.

5. De vijand begaat opzettelijk wreedheden. Als we fouten maken, zijn ze toevallig.

6. De vijand gebruikt illegale wapens.

7. Onze verliezen zijn klein, maar die van de vijand zijn enorm.

8. Onze zaak wordt gesteund door kunstenaars en intellectuelen

9. Onze missie is heilig.

10. Wie twijfelt aan onze rapportage is een verrader

De parallellen met de uitgeroepen „War on the Corona Virus“ zijn goed te zien. Het belangrijkste verschil is dat de vijand hier geen menselijk subject is. Maar de methoden van propaganda en manipulatie die worden gebruikt in de strijd tegen hem verschillen nauwelijks. Ik vind het vooral opmerkelijk wat Morelli op het tiende punt heeft geschreven:

„Wie twijfelt aan onze rapportage is een verrader.“

Er staat onder meer in dat

„In elke oorlog worden mensen die zich pas een mening vormen na het horen van de argumenten van beide kampen of die de officiële presentatie van de feiten in twijfel trekken, onmiddellijk als medeplichtigen van de vijand beschouwd.“

Volgens de historicus zijn de media zeer actief betrokken bij dit proces omdat ze „zo afhankelijk zijn van de politieke leiders“ dat het „op zo’n delicaat moment onmogelijk is voor hen om pluralistisch te blijven“. Ze voegde eraan toe:

„Natuurlijk bevat geen enkele Europese grondwet een passage die het recht op vrije meningsuiting in tijden van oorlog afschaft, maar in werkelijkheid is dat wel het geval. Volgens een wijdverbreide opvatting moet men zich in tijden van oorlog onthouden van elke vorm van verzet tegen de eigen regering. Steun voor de heilige vereniging is een plicht. In oorlogstijd echter, waar fouten van de overheid bijzonder fatale gevolgen kunnen hebben, moet het recht op vrijheid van meningsuiting worden gewaarborgd om te voorkomen dat de overheid fouten maakt. Om niet als verraders te worden beschouwd, moet men zich onthouden van elke vorm van oppositie?“ (7).

De voordelen van angst

Maar de tegenstrijdigheid, waarvoor onder andere Morelli pleitte, vereist moed, want ze brengt het gevaar met zich mee dat de tegenstanders worden gedisciplineerd en uitgesloten.

Dit is al lang niet meer met bruut geweld gedaan, hoewel er wereldwijd nog steeds enkele voorbeelden van zijn. In samenlevingen als de Duitse Bondsrepubliek functioneren straf en uitsluiting allang op dezelfde manier via sociale middelen, zoals openbare communicatie die wordt bepaald door de massamedia, d.w.z. de publieke opinie. Wat hier duidelijk is, is wat de opinieonderzoeker Elisabeth Noelle-Neumann in de „Theorie van de Spiraal van de Stilte (http://noelle-neumann.de/wissenschaftliches-werk/schweigespirale/)“ samenstelde.

Zonder haar indrukken uit de tijd van het fascisme zijn ook haar bevindingen in verband met de huidige „Corona-crisis“ opmerkelijk:

„De macht van de publieke opinie over het individuele lid van de gemeenschap bestaat uit de angst voor het isolement dat in ieder mens aanwezig is en dat hem of haar ertoe drijft om er voortdurend naar te streven om goed te lijden in een gemeenschap en om het gevaar te vermijden dat hij of zij wordt teruggedrukt, dat hij of zij wordt verstoten. Op deze manier zorgt het proces van de publieke opinie voor een constante inspanning om tot overeenstemming te komen, zowel van de kant van de machthebbers als van de kant van de individuele leden van de samenleving. (…)

In het openbaar moeten individuen spreken en zich zo gedragen dat ze de waarden van de gemeenschap niet schenden. Anders wordt hij bedreigd door isolatie, door zich af te keren van anderen en gemeden te worden. (…)

In rationele zaken is er weinig gevaar voor isolement. … De politiek wordt gemoraliseerd om de publieke opinie te veroveren, om het gevaar van isolatie op te leggen aan afwijkende meningen.

Noelle-Neumann heeft de aandacht gevestigd op het grote belang van spraak en stilte in het proces van de publieke opinie, wat vooral in de actualiteit duidelijk naar voren komt. In spanningssituaties zou men nauwlettend in de gaten houden welke meningen en gedragingen toenemen en welke afnemen:

„Degenen die merken dat hun meningen zich verspreiden voelen zich hierdoor gesterkt en spreken onbezorgd hun mening uit, zonder angst voor isolement. Degenen die merken dat hun mening terrein verliest, voelen zich onzeker en vallen in de stilte. Als gevolg van deze reacties lijken de meningen van het eerste kamp, omdat ze luid en vol vertrouwen in het openbaar worden geuit, sterker dan ze in werkelijkheid zijn en trekken ze meer aanhangers aan; de meningen van het andere kamp lijken nog zwakker dan ze in werkelijkheid zijn vanwege het stilzwijgen van hun volgelingen. Dit zorgt er op zijn beurt voor dat anderen zwijgen of van gedachten veranderen totdat, in een proces van ‚zwijgspiraal‘, één mening het hele publiek overheerst en het tegenadvies zo goed als verdwenen is.

De opiniepeiler benadrukte dat de verschillende media „een belangrijke rol spelen in het proces van de publieke opinie“. Zij zouden het vormgeven met hun standpunten over de politieke moraal, evenals de „voortdurend toegepaste milieumonitoring van het individu, zoals de meeste mensen denken“ (8).

Andere communicatiewetenschappers hebben lang betoogd dat de publieke opinie de „gepubliceerde mening“ weerspiegelt. Deze mechanismen zijn al lang bekend en worden waar mogelijk actief gebruikt.

Dit wordt ook gewaarborgd door de bewezen nauwe relatie tussen het heersende politieke establishment en de media, waarvoor geen censuur nodig is. Hiervoor is het gevoel van toonaangevende mediavertegenwoordigers om deel uit te maken van de elite voldoende.

Ook hier is de angst voor isolement aan het werk – deze angst leidt op grote en kleine schaal weer tot de diepe angst in ieder mens, die Rainer Mausfeld beschrijft. Hiermee wil ik de rondleiding door de vakliteratuur voorlopig afsluiten.

Bronnen en opmerkingen:

(1) Rainer Mausfeld „Angst en macht – technieken voor de overheersing van de angstgeneratie in kapitalistische democratieën“ Westend Verlag 2019, p. 39

(2 ) „Propaganda – The Art of Public Relations“ van Edward Bernay, Orange Press 2009 (origineel 1928), blz. 19.

(3 ) „Propaganda – The Art of Public Relations“ van Edward Bernay, Orange Press 2009 (origineel 1928), blz. 49.

(4) Walter Lippmann „Public Opinion – How it arises and is manipulated“ Westend Verlag 2018 (origineel 1922), Ebook

(5) Douglas Rushkoff „The Attack on the Psyche – How we are constantly manipulated“ Deutsche Verlags-Anstalt 2000, p. 20ff.

(6) Albrecht Müller „Geloof weinig – vraag alles in twijfel – denk zelf. Hoe te zien door middel van manipulaties“ Westend Verlag 2019,

p. 7f.

(7) Anne Morelli „Die Prinzipien der Kriegspropaganda“ zu Klampen Verlag 2004, blz. 121ff. (8) Elisabeth Noelle-Neumann „The theory of the silence spiral as an instrument of media effects research“ in: „Mass communication – theories, methods, findings“ Westdeutscher Verlag 1989, p. 419 f.

+++

Dit artikel werd gepubliceerd op 30.03.2020 door Rubikon – Magazin für die kritische Masse.

+++

Met dank aan de auteur voor het recht om het artikel te publiceren.

+++

Foto bron: solarseven / Shutterstock

+++

KenFM streeft naar een breed spectrum aan meningen. Opinieartikelen en gastbijdragen hoeven niet de mening van de redactie te weerspiegelen.

+++

Vind je ons programma leuk? Informatie over verdere ondersteuningsmogelijkheden vindt u hier: https://kenfm.de/support/kenfm-unterstuetzen/

+++

Nu kunt u ons ook ondersteunen met Bitcoins.

BitCoin-adres: 18FpEnH1Dh83GXXGpRNqSoW5TL1z1PZgZK

Hinterlasse eine Antwort